Czarne serie: czy śmierć na drodze chodzi stadami

Analiza z 14.11.2026, tego samego dnia dwukrotnie rozszerzona. Część I (rozdziały 1–9): wszystkie wypadki śmiertelne z lat 1990–2005, 2007–2012 i 2014–2024 (ok. 143 tys.) oraz wypadki z co najmniej trzema zabitymi z lat 1990–2012 i 2014–2024 (ok. 2,5 tys.). Część II (rozdział 10): wszystkie wypadki z zabitymi lub rannymi z lat 2007–2012 i 2014–2024 (565 tys.) oraz dzienne liczby z lat 2013, 2025 i 2026. Rozdział 11: jak uzupełniłem brakujące lata i czego nadal nie ma.

Pełne tabele: tabele wypadków śmiertelnych (część I) i tabele wypadków z rannymi (część II). Kronika dzień po dniu 1990–2026: kronika dzień po dniu. Dane wejściowe i sposób powtórzenia rachunku: dane i metoda.

W skrócie

Zgęszczenia śmierci w czasie i przestrzeni istnieją, ale nie tam, gdzie się ich zwykle szuka.

1. Doba, cały kraj — „czarny dzień”. Tak. Liczba wypadków śmiertelnych jednego dnia waha się wokół normy o kilkanaście procent bardziej, niż dałby sam przypadek: ±18–19% w latach 1990–2005, ±16% w latach 2007–2012, ±14% w latach 2014–2024. Najgorsze dni mają ponad dwa razy więcej wypadków niż zwykle (18 grudnia 1998: 45 zamiast 17). W latach 90. takich dni było dziesięć razy więcej, niż wynikałoby z trafu; dziś zjawisko jest tej samej natury, ale przy sześciu wypadkach dziennie zamiast siedemnastu tonie w zwykłym szumie.
2. Godziny, to samo miejsce. Tak, słabo. Dwa wypadki śmiertelne w tej samej okolicy i w ciągu 6 godzin zdarzają się o jedną czwartą–jedną trzecią częściej niż z przypadku — we wszystkich czterech okresach z lat 1997–2024 (np. 2014–2024, do 10 km: 130 par zamiast 98; 2007–2012, ta sama gmina: 160 zamiast 128). To kilka „nadliczbowych” par rocznie w całym kraju; część to wypadki wtórne — drugi śmiertelny wypadek w zatorze po pierwszym.
3. Dni i tygodnie w jednej okolicy — skala, którą zwykle nazywa się czarną serią. Nie. Po pierwszej dobie nadwyżka znika. Gdy każdemu regionowi zostawić jego własny poziom w danym kwartale danego roku, liczba par wypadków odległych o 1–30 dni wynosi tyle, ile z przypadku (stosunek 1,00 w każdym okresie). „Trzy wypadki śmiertelne w promieniu 10 km w ciągu tygodnia” zdarzyły się w latach 2014–2024 216 razy; z samego trafu wyszłoby 191–201.
4. Jedna seria naprawdę wystaje ponad traf: okolice Żywca, 19–31 lipca 2017 — dziesięć wypadków śmiertelnych w 12 dni w promieniu 25 km, gdzie po pierwszym należało się spodziewać niespełna jednego następnego. Tak niezwykłe skupienie trafia się w 2% losowań. Wszystkie pozostałe „największe serie” są takie, jakie daje przypadek.
5. Wzdłuż dróg serii nie ma; jest co innego: odcinki, które przez rok–dwa są groźniejsze, a potem przestają.
6. Tragedie (co najmniej 3 zabitych) nie zbijają się ani w przestrzeni, ani w czasie — poza tym, że częściej niż z trafu przypadają tego samego dnia (to znów czarne dni).
7. Przyczyny naturalne tłumaczą ponad połowę wahań dziennych z lat 2007–2024: deszcz i mokra jezdnia to +10–12% wypadków śmiertelnych, śnieg i lód −9 do −25%; liczy się też po prostu natężenie ruchu. Stały kalendarz (dni przed świętami) tłumaczy mniej niż jedną piątą. Reszta pozostaje niewyjaśniona.
8. Wszystkie wypadki z rannymi — dwadzieścia razy więcej zdarzeń — mówią to samo, tylko ostrzej. W tym samym miejscu (do 100 m) w ciągu pół godziny jest ich 6–7 razy więcej, niż dałby przypadek (172 pary zamiast 27 w latach 2014–2024), w ciągu dwóch godzin trzy razy, w ciągu doby o jedną piątą; po dwóch–trzech dniach nadwyżki nie ma. To wypadki wtórne — około 25 „nadliczbowych” rocznie w całym kraju. W skali dni i tygodni stosunek do trafu wynosi 1,000–1,005 przy 12,8 mln par. Ponad traf wystają tylko karambole we mgle i na lodzie (S5 pod Lipnem 27.02.2024, S8 pod Kowiesami 3.05.2014, A4 w Gliwicach 22.12.2010).
9. Czarne dni przy wszystkich wypadkach widać gołym okiem: kraj bywa danego dnia o ±16% powyżej lub poniżej normy, województwo dokłada własne ±13%; dni „raz na tysiąc” jest w latach 2007–2025 nie sześć, tylko 293. Najgorsze — 19, 22 i 23 grudnia 2014 — miały po dwa razy więcej wypadków niż zwykle: deszcz w ostatnie dni robocze przed Wigilią. Deszcz dodaje 9–12% wypadków z rannymi; lód i śnieg odejmują ich 3–8%, a śmiertelnych 12–25% — ślizgawica zamienia wypadki ciężkie w lekkie.
10. Doszło coś, czego w części I prawie nie było widać: pory miejsca. To samo miejsce ma przez miesiące, do roku– dwóch, o 15–25% więcej wypadków niż jego wieloletnia średnia (na drogach o 25–40%), po czym wraca do normy. To nie seria (ostrzejsze sprawdziany pokazują 1,00). Skąd się bierze, dane nie mówią: albo miejsce się zmienia (przebudowa, objazd, inny ruch), albo zmienia się sposób zapisywania miejsca w rejestrze.
11. Brakujące lata uzupełniłem tym, co jawne: 2013 i 2025 mają końcowe liczby dzienne, 2026 — wstępne, 2006 — wypadki śmiertelne bez potrąceń pieszych, 1997 i 1999 — wszystko poza zdarzeniami o sklejonych numerach. Pojedynczych wypadków z lat 2013 i 2025 nadal nie ma. Całość jest w kronice dzień po dniu.

1. Pytanie

Śmierć na drodze zajmuje miejsce w trzech wymiarach: dwa to mapa (albo kilometry jednej drogi), trzeci to czas. „Czarna seria” to zgęszczenie w tej przestrzeni: dużo wypadków śmiertelnych w krótkim czasie na małym obszarze. Trzeba więc odpowiedzieć na trzy pytania naraz: czy takie zgęszczenia są, w jakich skalach czasu i przestrzeni, i czy jest ich więcej, niż dałby ślepy traf.

To ostatnie jest sednem. Wypadki nie rozkładają się równo: jest ich więcej tam, gdzie jest ruch, i wtedy, kiedy jest ruch — w lipcu, w piątek, po południu. Kilka śmierci w jednym powiecie w jednym tygodniu samo niczego nie dowodzi; przy kilku tysiącach wypadków śmiertelnych rocznie takie zbiegi muszą się zdarzać. Seria w ścisłym sensie jest wtedy, gdy wypadki są sobie bliskie jednocześnie w czasie i w przestrzeni częściej, niż wynika z osobno wziętej mapy (gdzie się zwykle ginie) i osobno wziętego kalendarza (kiedy się zwykle ginie).

2. Dane

Sumy zabitych zgadzają się ze statystyką Komendy Głównej Policji: co do jednej osoby w latach 2007–2012 i 2014–2024, w 99,3% w latach 1990–2005 (poza 1997 i 1999). W eksporcie policyjnym za lata 1990–1999 jest wada: 1 322 numery zdarzeń ze stycznia–kwietnia 1997 r. powtarzają się w roku 1999, a ofiary obu zdarzeń o wspólnym numerze są przypisane do obu naraz. Jedno z każdej takiej pary bywa więc zdarzeniem, w którym nikt nie zginął, i nie da się rozstrzygnąć, które. W pierwszej wersji pominąłem oba lata w całości; teraz pomijam tylko te zdarzenia (po 1 322 w każdym roku) — zostaje 5 947 wypadków z 1997 r. i 5 303 z 1999 r., około dziewięciu dziesiątych. Z tego samego powodu z listy wypadków „3+” wyłączone są 44 pozycje. Lat 2006 i 2013 w tej części nie ma (eksport, który jest w archiwum, nie zawiera zabitych pieszych, a surowe dane za 2013 r. są zaszyfrowane), roku 2025 też nie — co o nich wiadomo, mówi rozdział 11.

Lata 2007–2012 nie mają w rejestrze współrzędnych miejsca. Każdy wypadek dostał położenie swojej gminy — środek miejsc wypadków śmiertelnych z tej gminy w latach 2014–2024 (dopasowane 99,4% rekordów; miasto na prawach powiatu jest jedną jednostką).

3. Metoda w czterech zdaniach i czterech ostrożnościach

Biorę prawdziwe miejsca i prawdziwe daty, ale rozłączam je: każdemu miejscu przydzielam dzień innego wypadku. Mapa zostaje ta sama, kalendarz ten sam — każdy dzień ma dokładnie tyle wypadków, ile miał naprawdę — znika tylko związek „to miejsce — ten dzień”. Powtarzam to 999 razy (dla lat 1990–1996: 499) i za każdym razem liczę, ile wychodzi par wypadków bliskich sobie w czasie i przestrzeni. Stosunek liczby prawdziwej do średniej z losowań jest miarą serii: 1 znaczy „tyle, ile z przypadku”, 1,3 — „o 30% więcej”.

Ostrożności, bez których wynik byłby fałszywy:

1. Godzina zostaje przy miejscu. Pora dnia wypadków zależy od okolicy (miasto ginie w nocy, wieś o zmierzchu). Gdyby godziny wędrowały razem z datami, zwykły rytm doby udawałby serie.
2. Dzień przenoszę tylko na ten sam tydzień roku i ten sam dzień tygodnia innego roku. Lipcowa niedziela w górach zostaje lipcową niedzielą. To główny punkt odniesienia (w tabelach: N1).
3. Dwa surowsze warianty. N3: dzień może trafić tylko do wypadku z tego samego województwa, miesiąca i dnia tygodnia — każde województwo zachowuje własny kalendarz. N4: tylko w obrębie tego samego województwa, tego samego kwartału tego samego roku i dnia tygodnia. N4 jest właściwym sprawdzianem skali dni i tygodni: wszystko, co w regionie zmienia się powoli (sezon, rok, sroga zima, pandemia), zostaje nietknięte; znika wyłącznie zbieg dni.
4. Próba kontrolna. Te same rachunki zrobiłem na danych, w których dni przetasowałem raz, zanim cokolwiek policzyłem — czyli takich, w których serii z założenia nie ma. Procedura nie znalazła w nich nic (szansa na równie duże odchylenie gdziekolwiek w tabeli: 60%). Klasyczny wariant tej metody z podręczników — daty tasowane bez żadnych warunków — w tej samej próbie „znalazł” serie, których nie było (0,2%), bo miesza godziny nocy weekendowych z godzinami szczytów. Dlatego na nim się nie opieram.

Konkretnych serii szukam osobno: wokół każdego wypadku stawiam walec — koło o promieniu od 1 do 50 km i okno od 1 do 30 dni — i liczę następne wypadki w środku. Najgęstsze walce porównuję z najgęstszymi, jakie wychodzą w danych przetasowanych; dopiero skupienie większe od tego, co daje traf przy szukaniu wszędzie naraz, jest czymś więcej niż trafem.

Czarne dni to rachunek prostszy: liczba wypadków śmiertelnych w kraju jednego dnia wobec oczekiwanej dla tego miesiąca tego roku i tego dnia tygodnia.

4. Skala pierwsza: doba, cały kraj — czarne dni

„Wahanie całego kraju” to odchylenie standardowe wspólnego mnożnika dnia: o tyle procent kraj jako całość bywa danego dnia powyżej lub poniżej zwykłego poziomu — ponad to, co daje ślepy traf. Mnożnik zmalał z ±18–19% do ±14%, czyli niewiele. Czarne dni nie tyle zniknęły, co przestały być widoczne: przy 17 wypadkach dziennie przypadek sam rozrzuca wyniki o ±24%, przy 6,5 — o ±39%, i ten szum zakrywa wspólny rytm.

Najczarniejsze dni (wypadków śmiertelnych wobec oczekiwanych):

• 1990–1996: 8 stycznia 1991 (wtorek) — 41 zamiast 18; 5 grudnia 1991 — 41 zamiast 18; 16 grudnia 1991 — 40 zamiast 18; 31 października 1996 — 46 zamiast 23; 29 października 1990 — 47 zamiast 25. Trzy kolejne dni: 8–10 stycznia 1991 — 96 wypadków i 103 zabitych zamiast 55; 29–31 października 1990 — 114 wypadków i 127 zabitych.
• 1997–2005: 18 grudnia 1998 (piątek) — 45 zamiast 17, 48 zabitych; 10 października 1997 (piątek) — 59 zamiast 26, 69 zabitych, w tym 27 wypadków z zabitym pieszym; 31 października 2001 — 44 zamiast 18, 53 zabitych; 17 listopada 2004 — 39 zamiast 15; 19 grudnia 2001 — 28 zamiast 10. Trzy dni 18–20 grudnia 2001: 68 wypadków zamiast 29; 8–10 października 1997: 111 wypadków i 124 zabitych zamiast 68.
• 2007–2012: 18 września 2007 (wtorek) — 29 zamiast 14, 32 zabitych; 2 lutego 2011 — 19 zamiast 7; 22 grudnia 2008 — 29 zamiast 15; 1 maja 2009 — 23 zamiast 11. Trzy dni 6–8 grudnia 2007: 85 wypadków i 89 zabitych zamiast 51.
• 2014–2024: 23 grudnia 2014 (wtorek) — 24 zamiast 9, 26 zabitych; 3 stycznia 2017 — 14 zamiast 4; Poniedziałek Wielkanocny 18 kwietnia 2022 — 13 zamiast 4; 13 września 2014 — 23 zamiast 11. Trzy dni 22–24 grudnia 2014: 58 wypadków i 60 zabitych zamiast 28.

Co o nich wiadomo:

• Są zimne i ciemne, ale nie tylko. Ponad połowa czarnych dni lat 1990–2005 przypada na październik–styczeń (33 z 62 i 37 z 72); w latach 2007–2012 — 11 z 30, w latach 2014–2024 — 16 z 38. Zdarzają się przez cały rok.
• Chodzą parami. Zły dzień zapowiada zły następny: korelacja z dniem następnym 0,19 w latach 90., 0,13 w latach 1997–2005, 0,11 w latach 2007–2012, 0,07 dziś. To ślad czegoś, co trwa dwa–trzy dni.
• To nie jest stały kalendarz. Gdy każdemu dniowi roku (23 grudnia, 31 października…) pozwolić na własny, powtarzalny poziom, znika najwyżej 8–20% nadwyżki. Czarne dni są więc głównie niepowtarzalne — własne dla danego roku. Święta same są dniami spokoju: 1 listopada to połowa–dwie trzecie zwykłej liczby wypadków śmiertelnych (0,51–0,67), Boże Narodzenie 0,40–0,67, Wigilia w latach 90. — 0,42. Groźne bywały dni przed nimi.
• Bywają też czarne dni regionalne. Województwo ma własne wahania dzienne — w latach 90. większe od ogólnokrajowych (±23%), w latach 1997–2005 i 2007–2012 podobne (±16% i ±18%). W latach 2014–2024 własnych wahań województw nie da się już odróżnić od zera: zły dzień jest zły wszędzie po trochu.
• Giną wszyscy, nie tylko piesi. Udział wypadków z zabitym pieszym w czarne dni jest prawie taki jak zwykle w tych samych miesiącach (49% wobec 46% w latach 90.; 40% wobec 39% w latach 2007–2012; 37% wobec 34% dziś).

Czarne dni to w sumie niewiele śmierci: nadwyżka z wszystkich dni „raz na sto” daje ok. 2% wypadków śmiertelnych w latach 1990–2005 i 1,2–1,3% w latach 2007–2024.

Skąd się biorą (lata 2007–2012 i 2014–2024, bo tylko dla nich rejestr podaje pogodę)

Z policyjnych kart wszystkich zdarzeń (kolizji i wypadków: 2,5 mln w latach 2007–2012 i 4,7 mln w latach 2014–2024, średnio ponad 1 100 dziennie) da się dla każdego dnia policzyć, jaki odsetek zdarzeń w kraju zapisano na mokrej jezdni, na lodzie, we mgle. Wypadki śmiertelne tego dnia — po odjęciu miesiąca i dnia tygodnia — zależą od tego tak (w nawiasach przedział 95%):

Deszcz zabija, śnieg i lód oszczędzają — w obu okresach tak samo: w dni ślizgawicy kolizji jest więcej (o 3–13%), a wypadków śmiertelnych mniej o jedną siódmą do jednej czwartej. Druga rzecz to sam ruch: w dni, gdy wszystkich zdarzeń jest o jedną czwartą do połowy więcej niż zwykle, wypadków śmiertelnych jest o 18–20% więcej; gdy o ponad jedną piątą mniej — o 18–19% mniej.

Czarne dni lat 2014–2024 to przede wszystkim dni deszczu: mokra jezdnia przy 44% zdarzeń (zwykle w tych miesiącach 30%), deszcz przy 25% (zwykle 12%), lód przy 3% (zwykle 7%), wszystkich zdarzeń o 13% więcej. W latach 2007–2012 to samo, tylko słabiej: mokro przy 35% (zwykle 31%), deszcz przy 14% (zwykle 10%), lód przy 7% (zwykle 14%). Dni 19, 22 i 23 grudnia 2014 r.: mokro przy 78–91% zdarzeń i o 36–70% więcej zdarzeń niż zwykle — deszcz, ciemność i ruch przedświąteczny naraz; tak samo 22 grudnia 2008 r. (mokro przy 86%, zdarzeń o 45% więcej). Ale Poniedziałek Wielkanocny 2022 (13 wypadków zamiast 4) był suchy i pusty: zdarzeń ogółem było o 42% mniej niż zwykle. Podobnie 1 maja 2009 (23 zamiast 11; sucho, zdarzeń o 35% mniej). Tych dni nic nie tłumaczy.

Rachunek całości: pogoda zdejmuje 25–28% nadwyżki rozproszenia, pogoda razem z liczbą wszystkich zdarzeń dnia — 55% (2014–2024) i 63% (2007–2012). Reszta pozostaje bez wyjaśnienia. Dla lat 90., gdy czarne dni były najwyraźniejsze, pogody w rejestrze nie ma.

5. Skala druga: godziny, to samo miejsce

Tabela pokazuje, ile razy częściej niż z przypadku dwa wypadki śmiertelne dzieli dana odległość i dany czas. Prawie cała jest szara — „tyle, ile z przypadku”. Kolor jest tylko w lewym górnym rogu: te same godziny, kilka kilometrów.

Wynik powtarza się w czterech niezależnych okresach i utrzymuje przy surowszych punktach odniesienia (2014–2024, do 10 km i 6 godzin: 1,35 według N3, 1,24 według N4; 2007–2012, ta sama gmina: 1,24 i 1,18). W samych latach 2014–2024 jest na granicy pewności — szansa, że tak duże odchylenie trafi się gdziekolwiek w tabeli, wynosi 3% dla sum narastających i 17% dla pól rozłącznych — ale w trzech wcześniejszych okresach nie ma wątpliwości (poniżej 1%).

W liczbach bezwzględnych to mało: około 32 „nadliczbowych” par na 11 lat (2014–2024), 32 na 6 lat (2007–2012), 81 na 9 lat (1997–2005). Co to za pary:

• Wypadki wtórne — drugi wypadek w miejscu albo w zatorze po pierwszym. Autostrada A4 pod Olszanką, 22 czerwca 2015: zderzenie czołowe o 10:48 i o 11:20, 2,6 km dalej, najechanie na pojazd unieruchomiony. Droga krajowa 81 w Skoczowie, 6 czerwca 2020: dwa zderzenia tylne, 13:30 i 15:50, 1,4 km od siebie. Droga ekspresowa S7 pod Białobrzegami, 6 maja 2016: dwa najechania na pieszego w tym samym miejscu, 20:50 i 20:52 (albo wypadek wtórny, albo jedno zdarzenie zapisane dwa razy — jedyna taka para w całym zbiorze). Wrocław, droga krajowa 5, 1 lipca 2014: dwóch pieszych, 10:22 i 12:07, 800 m od siebie.
• Wspólne warunki chwili. W latach 1997–2005 nadwyżka w ciągu 2 godzin sięga 25 km, a w latach 90. całego dawnego województwa (kilkadziesiąt kilometrów): to już nie zator, tylko coś, co przez parę godzin dotyczyło okolicy. W latach 2014–2024 tej szerszej, regionalnej nadwyżki nie widać.
• Pogody w tych parach nie widać: lód przy 0,4% takich wypadków z lat 2014–2024 (zwykle 3%), mokra jezdnia przy 33% (zwykle 31%). Są za to częściej miejskie (64% w obszarze zabudowanym wobec 43%; w latach 2007–2012: 75% wobec 48%) i częściej z pieszym (40% wobec 29%; 54% wobec 36%).

To samo w dawnych danych:

6. Skala trzecia: dni i tygodnie w jednej okolicy — tu jest tylko traf

Wykres pokazuje, ile razy częściej niż z przypadku drugi wypadek śmiertelny zdarza się w tej samej okolicy, w zależności od tego, ile czasu minęło — od 6 godzin do ponad dwóch lat. We wszystkich czterech okresach obraz jest ten sam: nadwyżka w pierwszej dobie, potem płasko. Miejsce „pamięta” wypadek przez dobę.

Liczby dla odstępów od 1 do 30 dni:

• 2014–2024, do 25 km: stosunki w poszczególnych polach 0,96–1,10; w sumie 45,7 tys. par, o 1,4% więcej niż według głównego punktu odniesienia. Te 1,4% to nie seria: około 1% wychodzi także dla odstępu trzech miesięcy, pół roku i roku — to powolne zmiany miejsc. Według N4, który te powolne zmiany zostawia w spokoju, stosunek wynosi 1,00 (do 10 km także 1,00).
• 2007–2012, ta sama gmina: 1–3 dni 0,99; 3–7 dni 1,04; 7–14 dni 0,98; 14–30 dni 1,02; w sumie 12,6 tys. par, o 1,5% więcej. Według N4: 1,00.
• 1997–2005, ta sama gmina: 1–3 dni 1,05; 3–7 dni 1,07; 7–14 dni 1,04; 14–30 dni 1,04 — ale tło trwające miesiącami wynosi tu 1,02–1,04 (lata 1997 i 1999 są niepełne, i to nierówno w regionach, co samo udaje powolne zmiany miejsc). Według N4: 1,01; 1,02; 1,00; 0,99.
• 1990–1996, ta sama gmina: 1–3 dni 1,05; 3–7 dni 1,04; 7–14 dni 1,01; 14–30 dni 1,03 — ale tło trwające miesiącami i latami wynosi tu 1,01–1,02. Według N4: 1,01; 1,02; 0,99; 1,01.

Jeżeli więc skłonność do serii w skali tygodnia istnieje, to jest mniejsza niż 2–3 pary na sto — tyle wynosi dokładność tego rachunku.

Ile razy zdarzyła się „seria”

Liczba wypadków z lat 2014–2024, po których w danym promieniu i czasie doszło do co najmniej dwóch następnych (czyli co najmniej trzech wypadków śmiertelnych razem). W nawiasach: ile wychodzi w danych przetasowanych — według głównego punktu odniesienia i według N4.

Pogrubione różnią się od trafu także według N4 — i dotyczą wyłącznie jednego dnia. Reszta mieści się w tym, co daje przypadek (według N4 szanse od 10% wzwyż). W latach 2007–2012, gdzie położenie znane jest tylko do gminy, wynik jest taki sam: trzy wypadki w promieniu 25 km jednego dnia — 312 razy wobec 268–280 z trafu; w promieniu 10 km w tydzień — 849 wobec 803–814 (według N4 szansa 6%).

Ta tabela mówi coś jeszcze. „Trzy wypadki śmiertelne w promieniu 25 km w ciągu tygodnia” to zdarzenie, które zaczyna się gdzieś w Polsce częściej niż co drugi dzień (2 138 razy na 4 018 dni) — i z samego przypadku zaczynałoby się równie często. Każdy powiat ma więc co kilka lat swoją „czarną serię”, o której pisze lokalna prasa, i prawie zawsze jest to seria, którą ułożył traf.

Największe skupienia, jakie były, i największe, jakie daje traf

Najwięcej wypadków śmiertelnych w jednym walcu w latach 2014–2024; w nawiasach — ile wynosi ten rekord w danych przetasowanych (wartość środkowa i 95. centyl):

Rekordy prawdziwe i rekordy trafu są prawie wszędzie takie same. Dwa pola pogrubione (szansa 2% i 4%) to tyle, ile przy trzydziestu polach powinno się trafić samo.

Jedyna seria, która wystaje: Żywiec, lipiec 2017

Dziesięć wypadków śmiertelnych między 19 a 31 lipca 2017 r. w promieniu 25 km od Żywca; po pierwszym należało się tam spodziewać 0,83 następnego, było dziewięć. W danych przetasowanych tak niezwykłe skupienie — gdziekolwiek w kraju i w jakiejkolwiek skali — trafia się w 2,3% losowań (według N3: 2,2%, według N4: 1,6%). Na 11 lat i 26 tys. wypadków to jedyne skupienie, które przekracza próg 5%; następne na liście ma już 77%.

Nie ma w niej jednej przyczyny: cztery wypadki motocykli, dwa rowerów, dwa potrącenia pieszych, dwa zderzenia samochodów; prawie wszystkie w dzień i przy dobrej pogodzie; pięć ostatnich w ciągu 19 godzin. Środek lipca w Beskidach. Lokalna prasa widziała to na bieżąco: 19 lipca portal bielskiedrogi.pl pisał, że doszło do „kolejnego już w ostatnich dniach” tragicznego wypadku z udziałem motocyklisty, a 30 lipca Beskidzka24 dała tytuł „Kolejny śmiertelny wypadek z udziałem motocyklisty”. Oba opisane zdarzenia są w rejestrze (pierwsze i szóste z dziesięciu).

Pozostałe skupienia z czoła listy — dziewięć wypadków w tydzień na Podhalu i Żywiecczyźnie w sierpniu 2015, sześć w Gliwicach w marcu 2015, trzy w Nowym Dworze Mazowieckim w pięć dni stycznia 2019 — wyglądają jak serie, ale w danych przetasowanych równie niezwykłe trafiają się niemal zawsze (77–96% losowań).

W latach 2007–2012 (położenie do gminy, promienie od 10 km) żadne skupienie nie przekracza progu. Najbardziej niezwykłe to cztery wypadki śmiertelne w gminie Tomaszów Mazowiecki w ciągu 20 godzin, 2 i 3 września 2010 — w danych przetasowanych równie niezwykłe trafia się w 48% losowań. Wart odnotowania jest jeden rekord innego rodzaju: między 14 listopada a 14 grudnia 2007 r. w promieniu 50 km od podwarszawskiej Jabłonny (stolica i kilkanaście okolicznych powiatów) doszło do 64 wypadków śmiertelnych (68 zabitych), gdy po pierwszym należało się spodziewać 36. Tak wysoki rekord miesięczny trafia się w 0,2% losowań według głównego punktu odniesienia i w 3% według N4 — przy piętnastu sprawdzanych skalach to wynik na granicy. To raczej zły miesiąc w regionie niż seria: w to okno wpadają ogólnokrajowe czarne dni 6–8 grudnia 2007.

7. Wzdłuż dróg

Autostrady, drogi ekspresowe, krajowe i wojewódzkie z podanym kilometrem: 12 345 wypadków śmiertelnych na 870 drogach w latach 2014–2024 i 10 895 na 681 drogach w latach 2007–2012. Odległość liczona jako różnica kilometrażu.

• 2014–2024. Według głównego punktu odniesienia par na tej samej drodze, do 25 km i do 30 dni, jest o 12% za dużo (1 593 pary). Ale to samo — 5–11% — wychodzi dla odstępu trzech miesięcy, roku i dwóch lat, a dla odstępów dłuższych niż dwa lata par jest o 5% za mało. To nie seria, tylko odcinki, które przez rok–dwa są groźniejsze, a potem przestają (przebudowa, objazd, nowa droga obok, zmiana numeru). Według N4 nadwyżki nie ma wcale: 1,00.
• 2007–2012. To samo, słabiej: 2 880 par, o 4% za dużo; 2–8% także dla odstępów do roku; według N4 o 3% (szansa dla całej tabeli 40%).
• W skali godzin widać ślad wypadków wtórnych — w latach 2014–2024 na tej samej drodze, do 5 km i do 6 godzin jest 9 par zamiast 5–6 — ale to za mało, żeby cokolwiek twierdzić.
• Największe skupienia na jednej drodze: autostrada A4 między Zgorzelcem a Nowogrodźcem, 21 maja – 2 czerwca 2024, cztery wypadki śmiertelne w 13 dni na 19 kilometrach, trzy z nich to najechania na tył z udziałem ciężarówek (w danych przetasowanych równie niezwykłe trafia się w 46–60% losowań); droga krajowa 2 między Świebodzinem a Trzcielem, 4–7 lipca 2011, cztery wypadki i pięciu zabitych w trzy dni na 22 kilometrach (62–85%). Rekordy we wszystkich skalach są takie same jak rekordy trafu.

8. Tragedie: wypadki z co najmniej trzema zabitymi

2 477 wypadków z lat 1990–2012 i 2014–2024.

• W przestrzeni i czasie razem: nic. Szansa, że największe odchylenie w całej tabeli par jest dziełem trafu: 59% (N1), 80% (N3), 86% (N4). Par odległych o najwyżej 25 km i 3 doby było w 34 lata 22 — z przypadku 17. Ich lista (m.in. Trzebiel 19 i 20 października 1990; Stargard 1 i 4 sierpnia 1992; Kotuń 4 i 7 sierpnia 2006) jest w wyniki/tabele.md, rozdział 7.
• W samym czasie, w skali kraju: dni z dwiema lub więcej tragediami było 304, z przypadku 277 (szansa 5%) — to ślad czarnych dni. Już w oknach 3, 7, 14 i 30 dni liczby tragedii nie różnią się od losowych. Najgorszy tydzień miał ich 10 (w losowaniach rekord wynosi zwykle 9), najgorszy miesiąc 25 (zwykle 23).
• Katastrofy (co najmniej 5 zabitych, 202 zdarzenia): to samo. Najgęstszy miesiąc to 28 czerwca – 27 lipca 2003: siedem katastrof, gdy rekord trafu wynosi zwykle pięć, a w co dwunastym losowaniu też siedem.

Trzeba pamiętać, że to mały zbiór: słabą skłonność do serii mógłby przeoczyć. Mocnej w nim nie ma.

9. Odpowiedź na pytanie o skale

Dane same wybierają swoje skale i są to tylko dwie pary:

„Krótki czas” znaczy więc dobę, a „mały obszar” — albo kilka kilometrów, albo, paradoksalnie, cały kraj. Pośrodku, tam gdzie zwykle umieszcza się czarną serię — tydzień w powiecie, miesiąc na jednej drodze — śmierci układają się tak, jak ułożyłby je ślepy los. Serie, które tam widać, są prawdziwe jako zdarzenia i przypadkowe jako wzór.

10. Część II: wszystkie wypadki z rannymi

Wypadek śmiertelny to mniej więcej co dwunasty wypadek. Reszta — zdarzenia, w których ktoś został ranny, ale nikt nie zginął — jest w tym samym rejestrze, z tym samym miejscem i godziną. Powtórzyłem na nich cały rachunek. To trochę inne pytanie niż w części I (już nie „czy śmierć chodzi stadami”, tylko „czy wypadki”), ale ta sama metoda i dwadzieścia razy więcej zdarzeń — widać więc rzeczy, które przy samych wypadkach śmiertelnych ginęły w szumie. Pełne tabele: tabele wypadków z rannymi.

10.1. Dane

„Wypadek” w rozumieniu statystyki policyjnej: co najmniej jedna osoba zabita albo ranna; zdarzenia bez ofiar to kolizje. Sumy roczne wypadków i rannych zgadzają się z raportami KGP (różnice nie większe niż 10 wypadków na rok).

Eksporty 2007–2012 nie mają współrzędnych, ale mają nazwy ulic i miejscowości — a rejestr 2014–2024 ma te same nazwy obok 303 tys. miejsc ze współrzędnymi. Z niego powstał słownik adresów (23 012 ulic, 28 304 miejscowości): wypadek z lat 2007–2012 dostaje środek miejsc wypadków z tej samej ulicy tej samej miejscowości, a gdy ulicy nie ma — środek miejscowości albo gminy. Typowy rozrzut wzorca: 0,4 km dla ulicy, 0,7 km dla miejscowości, 2,9 km dla gminy. W tabelach par stoją więc dla tych lat wiersze „ta sama ulica”, „ta sama miejscowość”, „ta sama gmina”, a dopiero niżej — odległości między punktami.

Do dwóch punktów odniesienia z części I (N1 i N4) doszedł trzeci, ostrzejszy. N4 — to samo województwo, kwartał tego samego roku i dzień tygodnia — ma tu dodatkowe znaczenie: tasowanie zachowuje liczbę wypadków każdego dnia w każdym województwie, więc regionalny „czarny dzień” niczego w tabelach par nie wnosi. N5 — ten sam powiat, kwartał tego samego roku, dzień roboczy albo weekend — zachowuje w przybliżeniu także dzienne liczby powiatu. To, co wystaje ponad N5, dzieje się już wewnątrz powiatu: na tej samej ulicy, na tym samym skrzyżowaniu.

10.2. Czarne dni: to samo zjawisko, wreszcie widoczne gołym okiem

Wspólny mnożnik dnia jest taki sam jak przy wypadkach śmiertelnych (tam ±14–16% w tych latach): to jeden rytm, który rządzi i stłuczką z rannym, i śmiercią. Różnica polega na tym, że przy 90 wypadkach dziennie przypadek rozrzuca wyniki tylko o ±11%, więc rytm widać wprost. Dni tak złych, że z samego trafu zdarzałyby się raz na tysiąc dni, było w latach 2007–2025 nie sześć, tylko 293. I tyle samo — 314 — dni równie niezwykle spokojnych: święta, długie weekendy od środka, wiosna 2020.

• Najczarniejsze dni 2007–2025 (wypadków wobec zwykłej liczby): 19 grudnia 2014, piątek — 248 zamiast 123; 22 grudnia 2014 — 223 zamiast 109; 23 grudnia 2014 — 204 zamiast 104; 22 grudnia 2008 — 246 zamiast 137; 18 stycznia 2007 — 233 zamiast 134; 23 grudnia 2019 — 165 zamiast 88; 21 grudnia 2015 — 184 zamiast 103; 21 grudnia 2023 — 110 zamiast 51; 22 grudnia 2020 — 120 zamiast 58; 5 stycznia 2012 — 155 zamiast 84. Trzy dni 21–23 grudnia 2014: 516 wypadków i 55 zabitych zamiast 301 wypadków.
• To prawie zawsze ostatnie dni robocze przed Wigilią — i deszcz. W dziesięciu najgorszych dniach lat 2014–2024 mokrą jezdnię zapisano przy 67–96% zdarzeń, a kolizji było więcej niż zwykle o 8–67% (w ośmiu z dziesięciu — o ponad 30%). Ciemno, mokro i wszyscy w drodze naraz.
• Stały kalendarz tłumaczy tu 21% nadwyżki. Dni roku stale gorsze: 30 kwietnia (×1,29), 19–23 grudnia (×1,20–1,27), 10 listopada i 14 sierpnia (×1,16) — zawsze dzień przed wolnym. Stale spokojniejsze: Boże Narodzenie (×0,49), drugi dzień świąt (×0,61), 11 listopada (×0,64), 6 stycznia (×0,69), 1 listopada (×0,70), Wigilia (×0,73).
• Trwają dzień–dwa. Korelacja z dniem następnym 0,30, z kolejnym 0,12, dalej zero.
• Województwa mają własne czarne dni. Przy wypadkach śmiertelnych z lat 2014–2024 nie dało się tego odróżnić od zera; tutaj własne wahanie województwa wynosi ±13% w obu okresach (wariancja 0,017 ± 0,001), obok ±15–17% wspólnych dla kraju. Przykłady: Mazowieckie 6 grudnia 2017 — 42 wypadki zamiast 12; Mazowieckie 22 i 23 grudnia 2014 — po 44 zamiast 13–14; Mazowieckie 10 lutego 2016 — 29 zamiast 9; Śląskie 20 listopada 2008 — 44 zamiast 16; Wielkopolskie 5 stycznia 2012 — 22 zamiast 6; Śląskie 12 stycznia 2016 — 25 zamiast 7.
• Ile to wypadków: nadwyżka z dni rzadszych niż raz na sto (331 dni w latach 2014–2024, 234 w latach 2007–2012) to 3,3–3,5% wszystkich wypadków.
• 2025 i 2026. W drugi dzień świąt 2025 r. było 75 wypadków i 121 rannych — w poprzednich czterech latach tego dnia bywało 18–36 wypadków, a dzień wcześniej 15. W danych wstępnych z 2026 r. najbardziej odstają: sobota 28 lutego (74 wypadki zamiast 34), 26 maja (111 zamiast 68), 20 czerwca (105 zamiast 68) i 3 października (91 zamiast 60; 15 zabitych — najwięcej w roku).

10.3. Pogoda: deszcz dodaje wypadków, lód zamienia ciężkie w lekkie

W dni ślizgawicy kolizji jest o 4–14% więcej, wypadków z rannymi o 3–8% mniej, a śmiertelnych o 12–25% mniej. Lód nie tyle zapobiega wypadkom, ile je łagodzi: jeździ się wolniej, więc to, co na suchej jezdni skończyłoby się śmiercią, kończy się szpitalem, a to, co szpitalem — blacharzem. Deszcz działa odwrotnie i na wszystko po równo: +9–12% wypadków z rannymi, +10–12% śmiertelnych.

Sama pogoda zdejmuje 18–21% nadwyżki rozproszenia; pogoda razem z liczbą kolizji dnia — 59% (2014–2024) i 62% (2007–2012). Dzienna liczba wypadków z rannymi idzie w parze z dzienną liczbą kolizji (korelacja 0,57–0,60): zły dzień jest zły dla wszystkich rodzajów zdarzeń naraz.

10.4. Godziny i to samo miejsce: wypadki wtórne

Lata 2014–2024, punkt odniesienia N4 (liczba par naprawdę i z przypadku):

Trzy warstwy, które przy wypadkach śmiertelnych zlewały się w jedno „o jedną trzecią więcej”:

1. To samo miejsce — wypadek wtórny. W promieniu 100 m w ciągu pół godziny dochodzi do drugiego wypadku sześć–siedem razy częściej, niż dałby traf; w ciągu dwóch godzin trzy razy, w ciągu sześciu — niespełna dwa. Razem w ciągu 6 godzin: 422 pary zamiast 145 — około 280 „nadliczbowych” na 11 lat, 25 rocznie w całym kraju. Według najostrzejszego sprawdzianu (N5) tak samo: 422 zamiast 141.
2. Sąsiedztwo do 1–2 km przez pół godziny: o 15–70% więcej. Zator za pierwszym wypadkiem, to samo skrzyżowanie, ta sama ulewa nad dzielnicą.
3. Cały region przez godzinę–dwie: jeszcze 25 km dalej wypadków jest o 4–6% więcej, a par odległych o ponad 25 km w tych samych 30 minutach — o 3% (to 796 tys. par, więc odchylenie jest pewne). To nie miejsce, tylko chwila: zmierzch, przelotny opad, szczyt. Gdy tę wspólną chwilę odjąć (udziały zamiast liczb), lokalna nadwyżka pierwszych 30 minut wynosi: do 100 m ×6,2; 100–500 m ×1,7; 0,5–1 km ×1,3; 1–2 km ×1,11; dalej najwyżej kilka procent.

Lata 2007–2012 powtarzają to w swoich jednostkach: na tej samej ulicy w ciągu 30 minut 199 par zamiast 92 (×2,2), w tej samej miejscowości 159 zamiast 67 (×2,4), w tej samej gminie 141 zamiast 72 (×2,0); w ciągu 30 minut – 2 godzin ×1,2–1,3; potem 1,0–1,08. Stosunki są niższe niż „×6” z lat 2014–2024, bo ulica to nie 100 metrów.

Na drogach (autostrady, ekspresowe, krajowe i wojewódzkie z kilometrem; 85 115 wypadków na 1 054 drogach w latach 2014–2024) widać zator wprost. W ciągu 30 minut: ten sam kilometr (do 200 m) — 101 par zamiast 12 (×8,6); 0,2–1 km dalej — 26 zamiast 7 (×3,7); 1–2 km — 20 zamiast 7 (×3,0); 2–5 km — ×1,4. Po 30 minutach – 2 godzinach jeszcze ×3,0, ×2,1 i ×2,0, po 2–6 godzinach na tym samym kilometrze ×2,4. W latach 2007–2012 tak samo: ×8,3, ×3,8, ×2,1. Wypadek na drodze szybkiego ruchu ciągnie następny na odcinku dwóch kilometrów przez dwie godziny.

Czym różnią się wypadki z takich par (do 1 km i 6 godzin; 3 229 par, 6 177 wypadków z lat 2014–2024) od pozostałych: są miejskie (91% w obszarze zabudowanym wobec 70%), częściej z pieszym (31% wobec 23%), częściej najechania na tył lub na pojazd unieruchomiony (16% wobec 13%), rzadziej czołowe (5% wobec 10%). Pogoda prawie ich nie wyróżnia.

10.5. Dni i tygodnie: nic — teraz z dokładnością do pół procenta

To była niewiadoma części I: przy 26 tys. wypadków śmiertelnych rachunek nie wykryłby skłonności do serii słabszej niż 2–3%. Przy 306 tys. wypadków par odległych o najwyżej 25 km i o 1–30 dni jest 12,8 mln. Ich stosunek do trafu:

Pół procenta według N4 to to, co w województwie dzieje się nierówno w ciągu kwartału (jedna część regionu ma swoje dwa–trzy dni złej pogody). Gdy i to zostawić w spokoju (N5), zostaje równe 1. W latach 2007–2012 tak samo: par w tym samym punkcie odległych o 1–30 dni jest 177 tys., stosunek 1,005 i 1,004.

Wypadki nie przyciągają wypadków. Po pierwszej dobie miejsce jest dokładnie tak niebezpieczne jak przedtem.

10.6. Jak długo miejsce „pamięta”: pory miejsca, nie serie

Według głównego punktu odniesienia (N1), który miesza lata, obraz jest jednak ciekawszy niż „doba i koniec”:

Po ostrym szczycie pierwszej doby zostaje płaska nadwyżka: w tym samym miejscu drugi wypadek zdarza się o 15–25% częściej, niż wynikałoby z wieloletniej średniej tego miejsca — i tak przez miesiące, słabnąc dopiero po roku–dwóch. Na drogach o 25–40%. To nie seria (N4 i N5, które zostawiają każdemu kwartałowi jego własny poziom, pokazują 1,00), tylko pory miejsca: skrzyżowanie, odcinek czy ulica mają przez rok czy dwa więcej wypadków, a potem przestają. Przy wypadkach śmiertelnych było to ledwo widoczne (1–2%, na drogach kilka procent); tu jest wyraźne.

Dlaczego — tego rejestr nie mówi i są dwa wyjaśnienia, których ten rachunek nie rozdziela. Pierwsze: miejsce naprawdę się zmienia (przebudowa, objazd, nowe osiedle, inny ruch). Drugie: zmienia się zapis — inne urządzenie do współrzędnych, przesunięty kilometraż po przebudowie, inny zwyczaj jednostki — i wypadki z tego samego miejsca trafiają „do 100 m od siebie” tylko wtedy, gdy zapisano je w tym samym okresie. Za pierwszym przemawia to, że ten sam kształt (słabszy, +4–8%) ma wiersz „ta sama ulica” z lat 2007–2012, gdzie o położeniu decyduje nazwa, nie pomiar.

Jedno ostrzeżenie o tej metodzie. W latach 2007–2012 wiersz „ta sama gmina (miejscowość nieznana)” ma według N1 nadwyżkę ×1,4–1,5 przy każdym odstępie, aż po rok. To nie zjawisko drogowe, tylko kancelaryjne: w pewnych jednostkach i latach miejscowości po prostu nie wpisywano, więc rekordy „bez miejscowości” zbijają się w czasie. Według N4 nadwyżki nie ma (0,99–1,03). Dlatego wnioski o seriach opieram na N4 i N5, nie na N1.

10.7. Konkretne skupienia: ponad traf wystają tylko karambole

Walce jak w części I, ale od 100 m i od 6 godzin. Ile razy po wypadku nastąpił w tym samym miejscu następny (lata 2014–2024; w nawiasie średnia z losowań N4):

Pogrubione trafiają się w losowaniach rzadziej niż w 5%. Wszystko, co pogrubione, bierze się z pierwszych godzin: „trzy wypadki w 100 m w tydzień” to najczęściej para wtórna z jednego dnia i trzeci wypadek kiedykolwiek później.

Skupienia, które przekraczają próg także przy szukaniu wszędzie naraz (szansa w losowaniach według N1 / N4 / N5):

• Droga ekspresowa S5 pod Lipnem (pow. leszczyński), 27 lutego 2024, 8:28–9:30 — cztery wypadki na jednym kilometrze w godzinę, pięcioro rannych; wszystkie we mgle, wszystkie najechania na tył. 0,5% / 0,5% / 1%.
• Droga ekspresowa S8 pod Kowiesami (pow. skierniewicki), 3 maja 2014, 23:34–23:36 — trzy wypadki w dwie minuty w jednym miejscu, trzech zabitych i dziewięcioro rannych; mgła. 1% / 0,5% / 4%.
• Droga ekspresowa S7 pod Łączną (pow. skarżyski), 19 stycznia 2014, 9:58–10:02 — trzy wypadki w cztery minuty, sześcioro rannych; lód, mgła, deszcz. 4% / 3,5% / 18% — na granicy.
• Autostrada A4 w Gliwicach, noc z 22 na 23 grudnia 2010, 23:10–0:20 — sześć wypadków w tym samym miejscu w 70 minut, dziewięcioro rannych; mgła i lód. 0,5% według każdego punktu odniesienia.
• Droga krajowa 1 w Skoczowie, 8 grudnia 2010, 13:05–14:00 — cztery wypadki, jeden zabity, jedenaścioro rannych; mgła, najechania na tył. 1,5% / 0,5% / 1%.
• Wrocław-Krzyki, 28 marca 2012, 7:30–17:30 — dziewięć wypadków w promieniu 2 km w dziesięć godzin, dwanaścioro rannych, sucho, bez wspólnej cechy w rejestrze. 0,5% / 1% / 1%. Tego jednego nie umiem wyjaśnić.
• Warszawa, 27–28 listopada 2007 — 18 wypadków w promieniu 10 km w 20 godzin, gdy zwykle trzy. 0,5% / 2% / 5%. (To ten sam czas i miejsce co „zły miesiąc regionu warszawskiego” z części I.)

Wszystkie pewne przypadki to minuty i godziny, a nie dni: karambol we mgle albo na lodzie, zapisany w rejestrze jako kilka osobnych wypadków. W oknach 3, 7, 14 i 30 dni żadne skupienie nie przekracza progu według N4 i N5. Na czele tych list stoją „miesiące miast” — Łódź od 25 listopada do 24 grudnia 2014 (42 wypadki w promieniu 10 km, gdy po pierwszym należało się spodziewać dziewięciu następnych), Wrocław wiosną 2022, Poznań jesienią 2019 — niezwykłe według N1 (0,5%), zwyczajne według N4 i N5 (62–100%): to pory miejsc z rozdziału 10.6, nie serie.

Czego w skali godzin jest ponad traf, ale bez jednego wielkiego zdarzenia: regionalnych godzin ślizgawicy. Dziesięć lub więcej wypadków w promieniu 25 km w ciągu 6 godzin zdarzyło się w latach 2014–2024 82 razy, z trafu 36 (np. Rzeszów, 18 grudnia 2016, 8:23–12:30: dziesięć wypadków, lód przy ośmiu; Górny Śląsk, 7–8 stycznia 2007: dwadzieścia wypadków w dobę).

10.8. Skale jeszcze raz — z tym, co doszło

Wniosek części I się utrzymuje i zyskuje ostrość: czarna seria w potocznym sensie — tydzień w powiecie, miesiąc na jednej drodze — nie istnieje ani dla śmierci, ani dla wypadków w ogóle. Istnieje godzina po wypadku w tym samym miejscu, istnieje zły dzień całego regionu i istnieje zły rok jednego skrzyżowania.

11. Uzupełnione lata i kronika

Polecenie brzmiało: najpierw uzupełnić brakujące lata. Surowego rejestru dla nich nie ma nigdzie jawnie — katalog sewik.pl kończy się na roku 2024 i nie sięga przed 2007, a archiwum 2013 jest zaszyfrowane. Uzupełniłem je więc tym, co publiczne, i zaznaczam, na jakim poziomie.

Sprawdziany:

• Eksport bez pieszych (rok 2006 i I połowa 2013): na latach 2007–2012 zawiera dokładnie te wypadki śmiertelne z surowego rejestru, w których zginął ktoś inny niż pieszy — 15 589 na 15 589, z tą samą liczbą ofiar w każdym. Rok 2006 w tym okrojonym zbiorze ma wskaźnik rozproszenia 1,16 i wspólny mnożnik dnia ±15%, jak lata sąsiednie.
• Tabele Obserwatorium: 21 dni kontrolnych z lat, które mamy w surowym rejestrze, zgadza się co do wypadku, zabitego i rannego; rok 2013 zgadza się z raportem KGP miesiąc po miesiącu.
• „Informacja dzienna” to dane wstępne: 88% końcowej liczby wypadków w latach 2009–2012, 93% w latach 2014–2019, 97% w latach 2020–2024; zabitych kilkanaście procent mniej. Dzień po dniu idzie jednak za rejestrem (korelacja 0,87–0,93), więc nadaje się do wskazania dni niezwykłych, nie do sum.
• Sklejone numery 1997/1999: wszystkie przypadają w 1997 r. na styczeń–kwiecień; 81 numerów wspólnych dla lat 1997 i 2000 to co innego — każde z dwóch zdarzeń ma tam własne ofiary i oba zostają.

Kronika. Wszystko to jest zebrane w jednej tabeli dzień po dniu, od 1 stycznia 1990 do 13 listopada 2026 (13 466 dni): dzienna.csv — wypadki, wypadki śmiertelne, zabici, ranni, kolizje, z kolumną mówiącą, skąd liczba pochodzi. Obok: liczby dzienne województw z lat 2007–2012 i 2014–2024, zestawienia miesięczne i roczne oraz kronika dzień po dniu — rok po roku: sumy, najgorsze i najspokojniejsze dni, dni najbardziej odbiegające od normy, wypadki z co najmniej pięcioma zabitymi. Pojedyncze wypadki (565 tys. z lat 2007–2012 i 2014–2024, z miejscem, godziną i ofiarami) są w dane/ofiary_*.csv.

Żeby mieć lata 2013 i 2025 wypadek po wypadku, trzeba dwóch rzeczy, których nie mogę zrobić sam: hasła do archiwum SEWIK_EXP_XML_02.7z (mają je opiekunowie sewik.pl) i wniosku do Komendy Głównej Policji o eksport za rok 2025 — a przy okazji za 2006 i lata wcześniejsze, bo wypadki z rannymi sprzed 2007 r. istnieją tylko tam.

12. Przy okazji: listy autora a surowy rejestr 2007–2012

Pobranie surowych danych za lata 2007–2012 pozwoliło sprawdzić obie listy (w serwisie niczego nie zmieniałem):

• Wypadki z co najmniej 5 zabitymi — lista w serwisie „Czarna mapa” zgadza się z rejestrem co do zdarzenia: 46 na 46, te same daty i liczby zabitych.
• Wypadki z co najmniej 3 zabitymi — tabela 1990-2012_tragedie_2.csv ma dla tych lat 451 pozycji, rejestr 458. Wszystkie 451 się zgadzają; brakujących siedem to zdarzenia, które próg trzech ofiar przekraczają dopiero razem z pieszymi: Domaniewice 27.09.2007 (3 zabitych), Rogowo w powiecie rypińskim 27.07.2008 (4), Ulhówek 26.04.2009 (4), Warszawa Wola 8.02.2011 (3), Warszawa Mokotów 6.05.2011 (3), Jelenia Góra 24.08.2012 (3), Olkusz 1.09.2012 (4). W tej analizie są uwzględnione. W roku 2006, dla którego surowych danych nie ma, mogą być podobne braki (eksport, z którego powstała tabela, pieszych nie zawiera — rozdział 11).

13. Zastrzeżenia

• Luki. Pojedynczych wypadków nie ma dla lat 2013 i 2025 (są tylko liczby dzienne), dla roku 2006 są tylko wypadki śmiertelne bez potrąceń pieszych, a lata 1997 i 1999 są niepełne (rozdział 11). Wypadków z rannymi sprzed 2007 r. nie ma wcale. W części I miejsce z lat 1990–2012 jest znane tylko z dokładnością do gminy (a dla lat 1990–2005 godzina — do pełnej godziny); o skalach poniżej kilku kilometrów mówią dane 2014–2024, a w części II także lata 2007–2012, ale w przybliżeniu „ta sama ulica”.
• Położenie z nazw (część II, lata 2007–2012). Punkt wypadku to środek ulicy albo miejscowości wyliczony z wypadków z lat 2014–2024; długa ulica ma jeden punkt. Test pozostaje poprawny (w losowaniach miejsca są te same), ale skala „do 100 m” istnieje tylko dla lat 2014–2024.
• Pory miejsca (rozdział 10.6) mogą być w części śladem zmian w sposobie zapisywania współrzędnych i kilometrażu, a nie zmian na drodze.
• Jedno zdarzenie czy kilka. Karambol bywa w rejestrze zapisany jako kilka wypadków o tej samej minucie. Część nadwyżki „w tym samym miejscu do 30 minut” to więc sposób zapisu jednego zdarzenia, nie osobne wypadki; rozdzielić tego bez czytania kart się nie da.
• Współrzędne. W latach 2014–2024 rejestr zapisuje je na pięć sposobów; 99,5% rekordów ma miejsce potwierdzone położeniem miejscowości, 141 umieściłem w punkcie miejscowości lub gminy i nie biorą udziału w parach bliższych niż 5 km. Rok 2014 jest najgorszy.
• Pogoda pochodzi z kart policyjnych, nie z pomiarów, i jest tylko dla lat 2007–2012 i 2014–2024. O przyczynach czarnych dni lat 90. dane nie mówią nic poza tym, że stały kalendarz tłumaczy ich mniej niż jedną piątą.
• Wiele porównań. Tabele mają po kilkadziesiąt pól, więc pojedyncze pole z szansą 2–5% nic nie znaczy. Wnioski opieram na szansie dla całej tabeli, na zgodności niezależnych okresów i na zgodności trzech punktów odniesienia.
• Co jest „serią”, zależy od punktu odniesienia. Wszystkie warianty zachowują kalendarz kraju co do dnia, więc czarny dzień sam nie tworzy „serii” w tabelach par — mierzą one tylko to, czy wypadki bliskie w czasie są też bliższe w przestrzeni. Czarne dni są policzone osobno.
• Wypadek, nie śmierć. Liczy się data wypadku; zabity to osoba zmarła na miejscu lub w ciągu 30 dni.
• Mała liczba tragedii. Dla wypadków z co najmniej 3 zabitymi rachunek wykryłby tylko silną skłonność do serii.

14. Co można zrobić dalej

1. Lata 2013 i 2025 wypadek po wypadku — hasło do archiwum 2013 od opiekunów sewik.pl i wniosek do KGP o rok 2025 (oraz 2006 i wcześniejsze wypadki z rannymi). Gdy przyjdą, wejdą do rachunku bez zmian w skryptach.
2. Liczby dzienne województw i wypadki śmiertelne dla lat 2013 i 2025 — drugi odczyt tabel Obserwatorium (ok. 20 minut każdy; opis w dane/obserwatorium_dzienne/CZYTAJ.md).
3. Pogoda z pomiarów dla czarnych dni lat 90. (publiczne archiwum IMGW) — żeby sprawdzić, czy 8 stycznia 1991, 10 października 1997 i 18 grudnia 1998 miały naturalną przyczynę.
4. Pory miejsc (rozdział 10.6): które skrzyżowania i odcinki miały swój zły rok i co się wtedy na nich działo — to dałoby się sprawdzić w prasie lokalnej i w rejestrach inwestycji drogowych.

Źródła spoza archiwum

• Publiczny katalog plików serwisu sewik.pl (surowe eksporty rejestru 2007–2012, pobrane 14.11.2026): http://mocniak.pl/sewik/
• Komenda Główna Policji, „Informacja dzienna” (wypadki, zabici i ranni dzień po dniu od 1.12.2008; pobrane 14.11.2026): https://policja.pl/pol/form/1,Informacja-dzienna.html
• Polskie Obserwatorium Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, interaktywna mapa i tabele (dzienne liczby 2013 i 2025; odczyt 14.11.2026): https://obserwatoriumbrd.pl/app/
• Komenda Główna Policji, raporty roczne „Wypadki drogowe w Polsce” (w archiwum lata 2001–2014; lista wszystkich): https://statystyka.policja.pl/st/ruch-drogowy/76562,Wypadki-drogowe-raporty-roczne.html
• Portal bielskiedrogi.pl, 19.07.2017, „Kolejny śmiertelny wypadek z udziałem motocyklisty”: https://bielskiedrogi.pl/1889_kolejny_smiertelny_wypadek_z_udzialem_motocyklisty.html
• Beskidzka24.pl, 30.07.2017, „Żywiec: Kolejny śmiertelny wypadek z udziałem motocyklisty”: https://beskidzka24.pl/%C5%BCywiec-kolejny-smiertelny-wypadek-z-udzia%C5%82em-motocyklisty/